
O Ίμραν Χαν βρίσκεται φυλακισμένος στη διαβόητη φυλακή Αντιάλα του Ραβαλπίντι από τον Αύγουστο του 2023, και το πιθανότερο είναι ότι θα μείνει εκεί για πολύ ακόμη. Εκτίει ποινή 14 ετών για διαφθορά, την οποία θα ακολουθήσουν 17 ακόμη χρόνια για άλλη υπόθεση διαφθοράς.
«Το χειρότερο ήταν ότι ο χρόνος δεν περνούσε», είπε ο Ίμραν Χαν για τη φυλάκισή του. «Νόμιζα ότι θα πέθαινα από βαredom.» Κάθε πρωί, αφού τον ξυπνούσαν με την αυγή, έμενε στο κρεβάτι για να μικρύνει λίγο η μέρα. Το απόγευμα διάβαζε την εφημερίδα από την αρχή ως το τέλος, ελπίζοντας ότι είχε περάσει ολόκληρη μέρα, μόνο για να διαπιστώσει ότι είχε χάσει μία ώρα. Το φαγητό ήταν απαράδεκτο, το κελί μικρό και το μπάνιο βρώμικο. Δεν ήξερε για πόσο καιρό θα έμενε μέσα και δεν άντεχε την κατάσταση: «Βρισκόμουν μακριά από τη ζωή, παρακολουθώντας έναν χρόνο που δεν περνούσε». Ξεκίνησε απεργία πείνας, αλλά μετά από δύο μέρες κατάλαβε ότι δεν είχε τη δύναμη να περπατήσει. Ευτυχώς, το δεύτερο εκείνο βράδυ, ο δεσμοφύλακας μπήκε στο κελί και του είπε ότι ήταν ελεύθερος.
Η περιγραφή αυτή προέρχεται από το απομνημονευμά του Ίμραν Χαν του 2011, με τίτλο «Πακιστάν: Μια προσωπική ιστορία», όπου θυμάται τη φυλάκισή του το 2007. Τότε είχε μείνει κλεισμένος για οκτώ μέρες. Σε σύγκριση με σήμερα, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Έχει περάσει περιόδους σε απομόνωση, σε χώρο διαστάσεων 8 επί 10 πόδια, τον οποίο οι δικηγόροι και η οικογένειά του αποκαλούν «κελί του θανάτου». Έχει δεχτεί επισκέψεις, όμως τα προνόμιά του, όπως η τηλεόραση, τα βιβλία και οι εφημερίδες, έρχονται και φεύγουν. Σε ορισμένες περιόδους, όπως την τελευταία περίοδο του 2025, ήταν τόσο αποκομμένος από τον έξω κόσμο που κυκλοφόρησαν φήμες για τον θάνατό του. Κανείς δεν μπορεί να μην αναρωτηθεί πώς έχει αντέξει να βλέπει για τόσο καιρό έναν χρόνο που δεν περνά.
Μια ζωή γεμάτη ανατροπές
Ο ρόλος του πολιτικού μάρτυρα είναι η τελευταία ανατροπή σε μια ζωή τόσο γεμάτη ανατροπές που τον έχουν καθορίσει. Από μέτριο νεαρό ταλέντο μετατράπηκε σε έναν από τους μεγάλους γρήγορους μπόουλερ και παίκτες όλων των ρόλων. Από καλοπερασμένο κρικετιστή έγινε πολεμιστής αρχηγός, από φιλάνθρωπος πολιτικός και από επικριτής της εξουσίας αμφιλεγόμενος πρωθυπουργός. Έχει επενδύσει τόσα σε κάθε του μεταμόρφωση, που η προηγούμενη φαίνεται σαν ψευδαίσθηση, σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ αλλιώς.
Αυτή τη φορά, η κατάσταση έχει μεγαλύτερη αίσθηση οριστικότητας. Σήμερα είναι 73 ετών και η πολιτική του καριέρα έχει διαρκέσει πολύ περισσότερο από την αθλητική του, η οποία, με τα 21 χρόνια της, δεν ήταν καθόλου σύντομη. Ο πολιτικός μαρτυρίου δεν είναι επιλογή. Οι κατηγορίες για διαφθορά δεν είναι εντελώς αβάσιμες, ωστόσο είναι φανερό γιατί βρίσκεται πράγματι στη φυλακή: στην πακιστανική πολιτική, ο στρατός είναι αυτός που δίνει και αυτός που παίρνει. Ο στρατιωτικός κατεστημένος τον βοήθησε να φτάσει στην πρωθυπουργία το 2018, αλλά και τον απομάκρυνε το 2022. Τον καθαίρεσε με ψηφοφορία δυσπιστίας στη Βουλή για κακοδιαχείριση, όμως καθοριστική ήταν η σύγκρουσή του με την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία, η οποία είχε ρίζες στον εγωισμό του. Η θέληση και το πείσμα του Ίμραν Χαν απέναντι σε δύσκολες συνθήκες ήταν θρυλικά. Ωστόσο, ακόμη και εκείνος μπορεί να δυσκολευτεί να αντιστρέψει αυτή την απόλυτη πραγματικότητα της πακιστανικής εξουσίας.
Ίσως αυτή να ήταν η μοίρα που είχε προβλέψει, όταν αρνήθηκε πολλές προσφορές να μπει στην πολιτική, μεταξύ των οποίων και από τον στρατιωτικό δικτάτορα Ζια-ουλ-Χακ το 1988, όταν ήταν ακόμη κρικετιστής. Τέτοιες προσφορές γίνονταν συνήθως με την ελπίδα ότι η δημοτικότητα και η ακεραιότητά του θα μεταδίδονταν σε όσους τον πλησίαζαν. Ωστόσο, όταν το 1996 ίδρυσε τελικά το δικό του κόμμα, το Πακιστάν Τεχρίκ-ε-Ιντσάφ (Κίνημα για τη Δικαιοσύνη), αυτό φαινόταν αναπόφευκτο. Η καριέρα του στο κρίκετ είχε τελειώσει και, έχοντας παντρευτεί την Τζεμίμα Γκόλντσμιθ, είχαν τελειώσει και οι χρόνοι του ελεύθερου εραστή. Δεν είχε ενδιαφέρον για προπονητική ή τηλεοπτικά σχόλια. Το νοσοκομείο είχε ήδη χτιστεί. Τι άλλο έμενε;
Η μεγαλύτερη αδελφή του, Ρουμπίνα Χαν, μου διηγήθηκε ότι, προς το τέλος της αθλητικής του καριέρας, ο Ίμραν Χαν είχε αντιμετωπίσει σύνδρομο απατεώνα. Ένιωθε ότι ο θαυμασμός που λάμβανε ήταν πολύ μεγαλύτερος από την αξία αυτού που πρόσφερε ως κρικετιστής. Μόνο όταν αφοσιώθηκε σε πιο ουσιαστικούς σκοπούς, όπως το νοσοκομείο που ιδρύθηκε στη μνήμη της μητέρας του, ένιωσε ότι η απόσταση ανάμεσα στον θαυμασμό και στην αξία του έργου του μίκραινε. Για έναν άνθρωπο με τόσες φιλοδοξίες, ο επόμενος σκοπός ήρθε φυσικά: η διόρθωση του Πακιστάν.
Μια χώρα που δεν διορθώνεται εύκολα
Ο Ίμραν Χαν διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε εύκολη λύση. Οι αρχές που ισχύουν για την επιτυχημένη διεύθυνση μιας ομαδικής αθλητικής ομάδας ή για την οικοδόμηση μιας καριέρας δύσκολα μπορούν να μεταφερθούν στη διοίκηση μιας χώρας με πάνω από 250 εκατομμύρια κατοίκους. Παρ’ όλα αυτά, το αποτέλεσμα υπήρξε απογοητευτικό. Ως αθλητής, ο Ίμραν Χαν ήταν σχεδόν υπεράνθρωπος. Για τα τελευταία δέκα χρόνια της καριέρας του στα Τεστ, είχε μέσο όρο πάνω από 50 με τη μπάτα και κάτω από 20 με τη μπάλα. Σε εκείνο το διάστημα, οδήγησε το Πακιστάν σε τρεις επικές ισόπαλες σειρές απέναντι στις Δυτικές Ίνδιες, την κορυφαία ομάδα της εποχής. Η τελευταία του πράξη στο κρίκετ ήταν να πάρει το αποφασιστικό wicket στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1992.
Η πολιτική, αντίθετα, τον έφερε αντιμέτωπο με τη θνητότητά του. Οι δύσκολες εκείνες πρώτες χρονιές, όταν το κόμμα του μετρούσε μόλις λίγες έδρες. Οι συμβιβασμοί με αμφιλεγόμενους πολιτικούς, τους οποίους κάποτε είχε κατακρίνει. Η νίκη στις εκλογές του 2018 με τη βοήθεια του στρατού. Η εκδικητικότητα απέναντι στους αντιπάλους του όταν βρέθηκε στην εξουσία. Και μια τελικά απογοητευτική θητεία ως πρωθυπουργός, η οποία, όπως και κάθε προηγούμενη θητεία του, δεν ολοκληρώθηκε. Δεν ήταν καλύτερος ή χειρότερος από τους άλλους: ήταν ακριβώς σαν αυτούς, κάτι που ποτέ δεν ήταν ως κρικετιστής.
Ένα νέο κεφάλαιο για τη μνήμη του
Τον Αύγουστο του 2023, το Πακιστανικό Κρικετικό Συμβούλιο κυκλοφόρησε ένα βίντεο με τις πιο αξέχαστες στιγμές της χώρας. Φυσικά, περιλάμβανε εικόνες από τον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου του 1992. Ο μεγαλύτερος Πακιστανός κρικετιστής δεν εμφανιζόταν σε ένα βίντεο για τις μεγάλες στιγμές του πακιστανικού κρίκετ, πολλές από τις οποίες είχε δημιουργήσει ο ίδιος. Είχε συλληφθεί λίγες μέρες νωρίτερα, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη μια κρατικά καθοδηγούμενη εκστρατεία για τον αποκλεισμό του από τα μέσα ενημέρωσης. Το Συμβούλιο, το οποίο διοικείται από άτομο που διορίστηκε απευθείας από όποιον κυβερνά τη χώρα, τον έσβησε από το βίντεο. Η δημόσια αντίδραση ήταν τόσο έντονη, που το Συμβούλιο αναγκάστηκε να τον επαναφέρει στο βίντεο μερικές μέρες αργότερα.
Ήταν ανακούφιση να διαπιστώσει κανείς ότι αυτό το κομμάτι της κληρονομιάς του εξακολουθούσε να έχει σημασία για τόσους ανθρώπους, ώστε να απαιτούν να τιμηθεί. Δεν ήταν δεδομένο. Αφενός, η έκταση και η συντριπτική διχαστικότητα της πολιτικής του καριέρας έριξαν μακριά σκιά σε όσα είχαν προηγηθεί. Αφετέρου, σχεδόν τα δύο τρίτα του πληθυσμού του Πακιστάν είναι κάτω των 30 ετών και δεν τον έχουν δει ποτέ να αγωνίζεται. Εφόσον σπάνια γιόρταζε την αθλητική του καριέρα, καθώς ήταν πολύ απασχολημένος με το να προχωρά στο μέλλον για να σταθεί στο παρελθόν, ο πλούτος της έχει σιγά σιγά ξεθωριάσει από την εθνική μνήμη.
Τα κατορθώματά του επιβιώνουν κυρίως στο YouTube, αυτό το σύγχρονο κύλισμα της ιστορίας, με κάποια ποικιλία αν όχι απαραίτητα βάθος. Εκεί βρίσκει κανείς τα κορυφαία στιγμές του απέναντι στην Ινδία ή την Αγγλία, αλλά και πιο σπάνιες εικόνες, όπως μια συμμετοχή του με την ομάδα της Νέας Νότιας Ουαλίας ή με το Σάσεξ, ή μια προσκλητική διοργάνωση όπου αντιμετώπισε τους κορυφαίους παίκτες όλων των ρόλων στον κόσμο. Εκεί, η άνετη χάρη και η παραπλανητική δύναμη του μπατάρισμα, η αθλητικότητα και η ταχύτητα του μπόουλινγκ, μιλούν άνετα στη σύγχρονη εποχή. Εκεί, καθώς τον βλέπεις να στέλνει μεγάλα σύνορα ή να ισοπεδώνει τα stumps με αντίστροφο swing, δεν μοιάζει με κειμήλιο του παρελθόντος. Και εκεί, μέσα σε αυτές τις ατέλειωτες αναζητήσεις, το φως του παρελθόντος βοηθά να μειωθεί λίγο το σκοτάδι του παρόντος.